COVID-19: TẠI SAO KHÓ TIÊM VACCINE CHO NGƯỜI GIÀ ?

0
14

“Chúng ta có rất ít loại vaccine được thiết kế cho nhóm dân cư lớn tuổi,” Shayan Sharif, giáo sư về vaccine tại Đại học Guelph, Canada cho biết. “Thường trong thế kỷ vừa rồi, hầu hết vaccine nhắm vào các căn bệnh xuất hiện ở trẻ em.” Bệnh giời leo là trường hợp ngoại lệ, vaccine này thường được tiêm cho bệnh nhân ở độ tuổi ngoài 70 tuổi, và có một hoặc hai loại vaccine cho các bệnh như viêm màng não hay siêu vi papilloma phát triển ở người trẻ. Nhưng ngoài ra thì ngành miễn dịch tập trung thiên lệch và ưu ái cho trẻ em hơn.
“Chúng ta có lượng tri thức rất lớn về các bệnh của trẻ em,” Sharif cho biết. “Khi nhắc đến người trẻ, người trung niên và người già, ta không có nhiều kinh nghiệm.” Để hiểu vì sao tiêm ngừa cho người già lại khó khăn hơn, ta phải tìm hiểu sự khác biệt về hệ miễn dịch của họ.
Có nhiều bệnh truyền nhiễm gây nguy hiểm cho người lớn tuổi hơn là cho người trẻ. Người già có nhiều yếu tố rủi ro hơn – chẳng hạn như việc cả đời phơi nhiễm với chất gây ung thư hoặc những loại bệnh truyền nhiễm khác sẽ tăng nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm mới.
Họ cũng trải qua quá trình gọi là lão hóa miễn dịch – nghĩa là quá trình hệ miễn dịch già đi.
Cũng giống như các bộ phận khác trong cơ thể, hệ miễn dịch của ta cho thấy dấu hiệu tuổi tác. Một số tế bào miễn dịch đánh mất chức năng. Hệ miễn dịch là mạng lưới rất phức tạp các loại tế bào tương tác với nhau. Nếu có phần nào đó trong hệ thống không hoạt động, nó làm đứt gãy sự cân bằng mong manh trong phản ứng miễn dịch.
Hệ thống miễn dịch lão hoá vận hành ra sao?
Khi bạn bị nhiễm mầm bệnh, lớp thứ nhất của hệ miễn dịch, gọi là phản ứng miễn dịch tự nhiên, bắt đầu tấn công mầm bệnh ở vị trí nhiễm bệnh.
Với bệnh hô hấp, vị trí đó có thể là phổi, khí quản hay mũi. Tế bào bạch cầu, hay còn gọi là đại thực bào, tấn công mầm bệnh, nuốt chửng trước khi hủy diệt chúng. Khi các đại thực bào này phá hủy mầm bệnh bên trong chúng, chúng cung cấp thông tin cho một loại tế bào miễn dịch tên là tế bào T biết về từng phần của mầm bệnh.
Các đại thực bào này đóng vai trò là “bộ nhớ”của hệ miễn dịch.
Tế bào T không tự nhận biết được mầm bệnh và cần một số đại thực bào nhất định, gọi là tế bào trình diện kháng nguyên (antigen presenting cells – APC), chỉ dẫn cho chúng biết đâu là mầm bệnh. Việc này kích hoạt lớp kế tiếp, là hệ miễn dịch đáp ứng (adaptive immune system).
Có một số loại tế bào T khác nhau.
‘Tế bào T sát thủ’, hay còn gọi là cytotoxin, tấn công chính tế bào trong cơ thể ta để loại bỏ những tế bào đã bị nhiễm bệnh, nhằm giảm thiểu sự sinh sôi của mầm bệnh.
‘Tế bào T hỗ trợ’ cung cấp sự hỗ trợ cho tế bào B, một phần khác của hệ miễn dịch đáp ứng. Tế bào B có thể tự nhận biết mầm bệnh, nhưng để có tác dụng tối ưu chúng cần sự giúp sức của tế bào T hỗ trợ.
Tế bào B sản xuất kháng thể. Nhưng để sản xuất được kháng thể hiệu quả nhất, chúng cần có sự tương tác phức tạp với tế bào T. Mục tiêu của tiêm vaccine là để kích hoạt hệ miễn dịch trong cơ thể nhằm sản xuất ra kháng thể có hiệu quả trước khi ta gặp phải mầm bệnh.
Tin tức trên báo đã nói rất nhiều về việc làm xét nghiệm kháng thể để xác định xem một người đã từng nhiễm Covid-19 hay chưa. Tuy nhiên, không phải mọi loại kháng thể đều có tác dụng, và không phải ai từng nhiễm virus Sars-Cov-2 (loại virus gây Covid-19) cũng đều có kháng thể, và một số kháng thể có vòng đời ngắn.
Vấn đề với các nhà nghiên cứu vaccine là sự cân bằng mong manh giữa tất cả các loại tế bào này trong cơ thể người già đã bị gián đoạn. Vậy thì, điều gì xảy ra trong hệ miễn dịch của người già?
“Về cơ bản là tất cả các loại tế bào đều bị suy yếu chức năng,” Birgit Weinberger Đại học Innsbruck, người chuyên nghiên cứu về lão hóa hệ miễn dịch và tiêm ngừa cho người già, nói.
“Chúng sản xuất một nhóm cytokines khác [là loại protein giúp hỗ trợ giao tiếp giữa các tế bào miễn dịch]. Vấn đề quan trọng mà ta phải nhớ, đó là không tế bào nào trong số này hoạt động riêng lẻ.”
Sự hiện diện kháng nguyên của đại thực bào thể hiện bị suy yếu ở người cao tuổi sẽ dẫn đến sự giảm sút trong khả năng kích hoạt tế bào T, giảm hỗ trợ đến tế bào B và khiến phản ứng tạo kháng thể kém hơn. Nhưng điều đó cũng có thể xảy ra là vì có những vấn đề với phản ứng bẩm sinh ban đầu.
“Bạn phải luôn nhớ rằng cách thức từng phần trong hệ miễn dịch vận hành hòa hợp với nhau ra sao,” Weinberger giải thích.
Chúng ta cũng chỉ có số lượng tế bào B và tế bào T giới hạn trong hệ miễn dịch đáp ứng, Sharif cho biết, và theo thời gian ta dần mất chúng. Điều này có thể gây ra vấn đề vào giai đoạn cuối đời. “Khi ta gặp phải mầm bệnh mới, khả năng phản ứng của ta kém hơn nhiều.”
Quá trình lão hóa hệ miễn dịch tác động lên mỗi người khác nhau. Cũng như các thành phần khác trong cơ thể, một số người khi về già thì khỏe mạnh hơn một số người khác nhờ chăm sóc bản thân tốt hơn hoặc may mắn hơn vì có nguồn gene tốt. Nhưng không phải là chỉ có toàn tin xấu. Một số phần khác trong hệ miễn dịch của ta cũng phát triển tốt hơn theo tuổi tác.
“Có một số tế bào trong hệ miễn dịch trở nên mạnh mẽ hơn khi ta già đi,” Sharif chia sẻ. “Nếu ta đã từng phơi nhiễm với nhiều loại mầm bệnh, ta có bộ nhớ miễn dịch dành cho chúng, vì vậy ta không cần phải có cả quân đội tế bào để phản ứng với kháng nguyên mới.”
Nhưng Sars-CoV-2 là loại virus mà ta chưa từng gặp lần nào, vì vậy ta không có ký ức về nó.
Đây là lúc hệ miễn dịch của ta vấp phải vấn đề: người cao tuổi có bộ nhớ miễn dịch tốt hơn đối với các loại bệnh dịch họ từng trải qua, nhưng lại có khả năng đối phó hạn chế hơn đối với các bệnh dịch mới.
Lẽ ra như vậy thì cũng ổn, nhưng bởi con người có những tiếp xúc với nhiều loại mầm bệnh nhảy từ loài này sang loài khác (được gọi là bệnh dịch truyền từ động vật sang người) thường xuyên hơn, cho nên khả năng của chúng ta trong việc xử lý bệnh dịch mới sẽ đóng vai trò quan trọng hơn.
Điều này có ý nghĩa gì đối với vaccine? Khi vaccine được thử nghiệm lâm sàng trên người, ở giai đoạn một chúng được thử nghiệm về độ an toàn (thường là chỉ thử trên một số ít các cá nhân).
Đến giai đoạn hai, chúng được thử nghiệm nhằm xác định tính hiệu lực (liệu vaccine có tạo ra sự phản ứng được trông đợi không).
Và tới giai đoạn ba, vaccine được thử nghiệm về mức độ hiệu quả (nếu vaccine đã tạo ra phản ứng như trông đợi, liệu chúng có thực sự có tác dụng bảo vệ người tiêm chống lại dịch bệnh không).
Các loại vaccine cần phải chấp nhận một số điểm chưa hoàn hảo. Chúng có thể tác dụng rất tốt đối với một nhóm người này, nhưng có thể sẽ không thật hiệu quả đối với các nhóm người khác. “Không có một loại vaccine nào có thể tạo ra 100% hiệu lực, không có một loại nào hết,” Sharif nói.
Trong lúc các loại vaccine đã được chuẩn thuận sẽ cần phải chứng tỏ chúng giúp ta ngăn ngừa được bệnh dịch, nhưng không phải mọi loại vaccine đều ngăn ngừa được việc truyền nhiễm, và do vậy một người được tiêm vaccine rồi vẫn có thể làm phát tán virus, do đó vẫn có nguy cơ làm những người quanh họ bị nhiễm bệnh.
Nên ưu tiên tiêm vaccine cho đối tượng nào trước?
Điều này có quan hệ hệ trọng tới việc chúng ta cần chọn tiêm phòng cho mọi người như thế nào.
Với những người phải ra quyết định xem ai là người cần được tiêm vaccine, thì điều cần chú trọng là các đối tượng dễ bị tổn thương.
Nhưng nếu chúng ta tiêm phòng cho các y tá, bác sĩ, nhân viên chăm sóc mà không tiêm cho bệnh nhân của họ trước đã, thì tuy các nhân viên tuyến đầu có thể đã được bảo vệ nhưng họ vẫn có thể truyền mầm bệnh sang cho các đối tượng dễ bị tổn thương khác.
Weinberger nói rằng chiến lược vaccine giống như trò chơi xếp hình phức tạp với các yếu tố xã hội, y tế, chính trị và kinh tế. Nhưng điều rõ ràng là khi tỷ lệ tử vong trong một số nhóm cao hơn nhiều, thì nhóm đó nên được ưu tiên chích ngừa. Các nhóm khác cần phải làm quen cách sống chung với virus.
Tuổi tác ảnh hưởng ra sao đến sự lây lan virus vẫn còn là bí ẩn lớn.
Weinberger nêu quan ngại về một số nghiên cứu ban đầu cho biết trẻ em ít lây nhiễm hơn. Bà cho biết những nghiên cứu này không tối ưu khi đưa ra kết luận như vậy, vì họ tiến hành nghiên cứu khi trẻ em ở Châu Âu đã nghỉ học. Liệu những em học trò đó giờ đây có thể nhiễm virus từ trường và lây cho ông bà khi ông bà đến đón cháu không?
Việc hiểu biết tốt hơn về sự lây truyền của virus sẽ cho ta nhìn ra những chiến lược tốt nhất trong việc tiêm ngừa cho dân cư.
“Chúng ta đang làm rất tốt trong việc đẩy nhanh tiến độ [phát triển vaccine], nhưng với một số quyết định ta cần có tri thức trước đã,” Weinberger lý giải.
Từ khi chúng ta bắt đầu điều trị cho người nhiễm Covid-19, kiến thức y khoa về các loại thuốc trị liệu đã tiến triển đáng kể dù tin này ít khi được báo chí nhắc đến – đây cũng là điều Sharif thấy khó hiểu.
Không mấy ai để ý đến tiến triển trong điều trị miễn dịch, có thể là vì thông tin này ít hào nhoáng hơn, ông chia sẻ. Tất cả chúng ta đều có thể tưởng tượng ra vaccine, vì ít nhất ta đã từng tiêm một lần. Nhưng nếu bạn được hỏi hãy tưởng tượng ra liệu pháp điều trị miễn dịch, bạn có hình dung ra đó là gì không?
“Đôi khi ta tự bịt mắt mình và ta nói vaccine là cứu cánh duy nhất, nhưng đó không phải là cách duy nhất,” Sharif nói. “Vaccine cần 14 đến 28 ngày, đòi hỏi phải tiêm nhiều mũi và phải có phơi nhiễm bệnh. Liệu pháp miễn dịch có thể có tác dụng tính bằng phút và giờ.”
“Hy vọng gần nhất cho người già nhiễm Covid-19 có thể là khi ta tìm ra loại thuốc giúp giảm thời gian nhập viện từ mức tính bằng tuần xuống mức tính bằng ngày,” Sharif chia sẻ, và thậm chí tìm ra loại thuốc nào có thể loại bỏ hoàn toàn tình trạng khiến bệnh nhân phải trải qua giai đoạn cần chăm sóc đặc biệt
Tác giả William Park

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here